„Po laury Emilii Platerówny”. Kobiety z karabinami w Warszawie 1920 roku

2026-08-15

Latem 1920 roku kobiety w wojskowych mundurach i z karabinami nie były w Warszawie jedynie elementem propagandowych fotografii. Ochotnicza Legia Kobiet miała własne oddziały, kadrę dowódczą, przechodziła szkolenie wojskowe, a w sierpniu część legionistek przygotowano do bezpośredniej obrony stolicy.

Na zachowanych fotografiach prasowych widzimy m.in. kobiecy oddział szkoły podoficerskiej. Jedno ze zdjęć opatrzono tytułem „Po laury Emilii Platerówny”, a pod fotografią napisano: „Brawurowy oddział kobiecy szkoły podoficerskiej prezentuje broń”.

Ochotnicza Legia Kobiet powstała jeszcze podczas walk o Lwów w 1918 roku. Jej organizatorką była Aleksandra Zagórska. W grudniu 1918 roku kobieca milicja została przekształcona w formację wojskową — skoszarowaną, uzbrojoną i umundurowaną. W 1920 roku organizacja została podporządkowana Ministerstwu Spraw Wojskowych. 1 kwietnia utworzono przy Sekcji Mobilizacyjnej Oddziału I Sztabu MSWojsk. specjalny Wydział Ochotniczej Legii Kobiet, którym kierowała Zagórska.

W czasie wojny polsko-bolszewickiej OLK rozrosła się do około 2,5 tys. żołnierek. Kobiety służyły nie tylko jako sanitariuszki. Wykonywały zadania kurierskie, wartownicze i administracyjne, pracowały w intendenturze i wywiadzie, a część z nich służyła również w jednostkach piechoty, artylerii czy kawalerii.

Batalion kobiet do obrony Warszawy

Najważniejszy dla Bitwy Warszawskiej jest jednak Batalion Liniowy OLK.

Gdy latem 1920 roku sytuacja na froncie gwałtownie się pogarszała, dowództwo zaczęło ściągać do Warszawy ochotniczki zdolne do służby bojowej. Na początku sierpnia sformowano z nich batalion składający się z dwóch kompanii piechoty oraz pododdziału karabinów maszynowych.

Dowódcą batalionu został kpt. Czesław Rudzki. Pierwszą kompanią dowodziła por. Wanda Gertz, drugą ppor. Ludwika Rudowska, natomiast pododdział karabinów maszynowych powierzono ppor. Zofii Kremerównie.

Wśród kobiet, które znalazły się w Warszawie, były również legionistki mające już za sobą walkę z bolszewikami. W lipcu 1920 roku około 250 kobiet z wileńskiej OLK uczestniczyło w obronie Wilna. Po upadku miasta większość zdołała wycofać się do Warszawy. Ocalałe obrończynie Wilna włączono następnie do warszawskiego batalionu liniowego.

14 sierpnia wyszły na pozycje

Batalion OLK został włączony do grupy operacyjnej gen. Antoniego Zawadzkiego.

Od 14 sierpnia kobiety obsadziły fragment trzeciej linii obronnej przedmościa warszawskiego, przygotowanej na prawym brzegu Wisły. Pozycje biegły w rejonie dawnych fortów Pragi i przedmieść miasta.

Legionistkom powierzono Odcinek I, znajdujący się na prawym skrzydle szosy grochowskiej. Był on najbardziej wysuniętym na wschód fragmentem tej linii obronnej. Ich zadaniem było zatrzymanie wojsk sowieckich, gdyby przeciwnik przełamał pierwszą i drugą linię obrony i próbował wedrzeć się na Pragę.

Rankiem 14 sierpnia 1920 roku legionistki wyszły na pozycje. Towarzyszyły im Aleksandra Zagórska oraz Stanisława Paleolog.

Do walki jednak nie doszło. Jeszcze tego samego dnia ciężar starć przesunął się na inne odcinki. Armia Czerwona nie przebiła się bezpośrednio w kierunku Pragi, dlatego wieczorem kobiecy batalion wycofano w rejon dzisiejszego parku Skaryszewskiego, wówczas parku im. Ignacego Paderewskiego. Podczas decydujących walk 14–16 sierpnia OLK nie miała bezpośredniego kontaktu z nieprzyjacielem. Później legionistki wystawiały warty i prowadziły patrole.

To istotne rozróżnienie. Kobiety OLK nie walczyły w pierwszej linii pod Radzyminem czy Ossowem. Były jednak uzbrojonym odwodem przygotowanym do walki w samej Warszawie, gdyby sowieckie natarcie przełamało polską obronę.

Dlatego fotografie kobiet ćwiczących z karabinami latem 1920 roku mają szczególną wartość. Nie pokazują wyłącznie wojennej propagandy. Przedstawiają formację, która w najbardziej niebezpiecznych dniach sierpnia rzeczywiście otrzymała własny odcinek obrony stolicy.