Przy ulicy Zamkowej 2 w Opolu mieści się dziś Archiwum Państwowe. Sam budynek ma jednak historię znacznie starszą. Powstał w XVIII wieku, przez długi czas łączył funkcje mieszkalne i produkcyjne, później był związany z rodziną Friedlaenderów, po wojnie służył franciszkanom i Milicji Obywatelskiej, a dopiero później stał się siedzibą archiwum.
Współczesna modernizacja obiektu jest więc dobrym pretekstem, by przypomnieć dzieje miejsca, które samo w sobie jest zabytkiem i świadkiem kolejnych przemian Opola.
Początek w 1765 roku
Karta ewidencyjna zabytku wskazuje, że budynek przy Zamkowej 2 powstał bezpośrednio po 1765 roku. Właśnie wtedy Marcus Pinkus otrzymał od władz Opola zgodę na osiedlenie się w mieście i założenie wytwórni skóry zelówkowej. Warunkiem było zabudowanie czterech pustych parceli w obrębie miasta. Według dokumentacji konserwatorskiej właśnie w ten sposób powstał opisywany budynek.
Nie był to wyłącznie dom mieszkalny, lecz także niewielka manufaktura. Karta zabytku zaznacza również, że budynek prawdopodobnie powstawał etapami. Nadal widoczny jest podział na dwie części tworzące dwa skrzydła. Możliwe też, że wykorzystano fundamenty starszych zabudowań zniszczonych na przełomie XVII i XVIII wieku.
Budynek wielokrotnie przebudowywany
Już w kolejnych dziesięcioleciach obiekt zmieniał się wraz ze swoimi funkcjami. Do 1945 roku budynek był wielokrotnie przebudowywany. Zmiany były na tyle daleko idące, że doprowadziły do niemal całkowitej utraty pierwotnego wystroju zarówno wewnętrznego, jak i zewnętrznego.
Za jedną z nielicznych zachowanych cech stylowych uznano dach typu „mansard polski” nad skrzydłem zachodnim. W momencie sporządzania dokumentacji elewacje były już praktycznie pozbawione czytelnych cech stylowych.
Dom Friedlaenderów
W XIX wieku obiekt związał się z rodziną Friedlaenderów. Jej protoplastą w Opolu był Victor Friedlaender, który zamieszkał w mieście około 1798 roku. Jego najstarszy syn Marcus przejął rodzinne interesy, a w 1824 roku założył Browar Zamkowy.
W 1833 roku Marcus Friedlaender kupił okazały dom przy ówczesnej Schloßstraße 2. Maciej Borkowski wskazuje, że od tego czasu budynek miał pozostać główną siedzibą rodziny przez ponad sto lat. W tym samym roku Marcus i jego ojciec otrzymali obywatelstwo miejskie.
Friedlaenderowie należeli do najważniejszych rodzin żydowskich Opola. Jej przedstawiciele angażowali się zarówno w działalność gospodarczą, jak i w życie społeczne miasta.
Kolejnym właścicielem i spadkobiercą rodzinnych interesów był Max Friedlaender, urodzony w 1859 roku. W 1883 roku został dopuszczony przez ojca do współkierowania firmą, a od 1890 roku był już jej współwłaścicielem. Działał w organizacjach skupiających producentów alkoholu i kupców, a także we władzach miejskich Opola.
W okresie międzywojennym adres Schloßstraße 2 nadal pojawia się w źródłach związanych z Friedlaenderami. W kwietniu 1933 roku czasopismo „Der Oberschlesier” wymieniało Maxa Friedlaendera pod tym adresem.
Przy nazwisku zapisano wówczas:
Oppeln, Schloßstr. 2
„Uroczystość w starym mieszczańskim domu”
Z historią Friedlaenderów związany jest także interesujący tekst prasowy z 1929 roku. Alfred Steinert opublikował w „Oppelner Zeitung” artykuł zatytułowany:
„Fest in einem alten Bürgerhause”
czyli „Uroczystość w starym mieszczańskim domu”.
Tekst ukazał się w numerze 293 z 14–15 grudnia 1929 roku i był związany z 70. urodzinami Maxa Friedlaendera. Z okazji jubileuszu władze miejskie przekazały mu kwiaty, wykonany w Gliwicach świecznik z lanego żelaza oraz kosztowną książkę.
Borkowski przytacza także fragment artykułu Steinerta. Max Friedlaender został w nim przedstawiony jako znaczący przedstawiciel opolskiego kupiectwa i właścicieli nieruchomości, a także człowiek zainteresowany sztuką i nauką, zaangażowany w działalność miejskiego muzeum.
Nie dysponuję obecnie skanem całego artykułu, dlatego jego pozostałej treści nie można rekonstruować szerzej niż pozwala opracowanie Borkowskiego.
Firma znana w całym Opolu
Na początku lat 30. działalność Friedlaenderów nie ograniczała się do jednego adresu. Borkowski podaje, że produkty firmy Maxa Friedlaendera, w tym soki owocowe, można było w 1931 roku kupić w siedmiu sklepach na terenie Opola.
W przypisie wymieniono drogerię przy Breslauerplatz 10, sklep przy Krakauerstraße 39, drogerię Carla Geyera w hotelu „Krug” oraz punkty przy Eichendorffstraße 9, Malapanerstraße 7, Hafenstraße 1 i Fleischerstraße 2.
Koniec świata Friedlaenderów
Lata 30. oznaczały dla żydowskich mieszkańców Niemiec coraz większe zagrożenie. Max i Betty Friedlaenderowie mimo nasilających się po 1933 roku szykan długo odwlekali decyzję o emigracji. Podjęli ją dopiero pod koniec 1938 roku, po Nocy Kryształowej. W 1939 roku wyjechali najpierw na Kubę, a następnie do Stanów Zjednoczonych.
Nie wiemy natomiast dokładnie, kiedy rodzina opuściła sam dom przy Schloßstraße 2 ani kiedy nieruchomość przestała znajdować się w jej rękach. Można jednak powiedzieć, że ponadstuletni związek Friedlaenderów z tym miejscem zakończył się w okresie prześladowania ludności żydowskiej przez III Rzeszę.
Franciszkanie po wojnie
Po 1945 roku budynek wszedł w zupełnie nowy etap swojej historii. Karta zabytku podaje, że w latach 1945–1947 mieściła się tutaj siedziba klasztoru franciszkanów.
Był to jednak tylko krótki epizod. Po zakonnikach obiekt przejęła Milicja Obywatelska. Funkcjonował tu komisariat, a użytkowanie przez MO wiązało się z kolejnymi przebudowami wnętrz.
W części parteru skrzydła zachodniego znajdował się również sklep. W skrzydle wschodnim przebudowano pomieszczenia na potrzeby użytkowników obiektu.
Archiwum od 1972 roku? Źródła podają różne daty
Tu pojawia się ważna rozbieżność. Karta ewidencyjna zabytku podaje jednoznacznie:
„Od 1972 r. budynek stanowi siedzibę Archiwum Państwowego w Opolu.”
Z kolei samo Archiwum Państwowe informuje w materiałach o swoich dziejach, że budynek przy Zamkowej 2 pozyskano dla instytucji już w 1956 roku.
Nie ma sensu rozstrzygać tej różnicy bez dodatkowej dokumentacji. Najlepiej zapytać samo Archiwum, co niezwłocznie uczynię 🙂
Zabytkowy gmach czeka kolejna modernizacja
Dziś Zamkowa 2 nadal pełni funkcję siedziby Archiwum Państwowego i stoi przed kolejną dużą inwestycją. Modernizacja energetyczna obejmuje prace budowlane i instalacyjne prowadzone w obiekcie objętym ochroną konserwatorską.
To szczególnie ciekawe w kontekście dawnego wyglądu budynku. Karta zabytku już wcześniej wskazywała, że elewacje utraciły niemal wszystkie cechy stylowe. Współczesne prace stają się więc kolejnym etapem bardzo długiej historii przekształceń tego domu.
Źródła i literatura
Narodowy Instytut Dziedzictwa, karta ewidencyjna zabytku – dom, ob. Archiwum Państwowe, Opole, ul. Zamkowa 2
https://zabytek.pl/pl/obiekty/opole-dom-ob-archiwum-panstwowe
Maciej Borkowski, „Friedlaenderowie. Najbogatsza rodzina żydowska Opola”
https://www.academia.edu/39002748/Maciej_Borkowski
„Der Oberschlesier”, kwiecień 1933 r.
https://sbc.org.pl/Content/13890/PDF/ii4052-1933-04-0001.pdf
Alfred Steinert, „Fest in einem alten Bürgerhause”, „Oppelner Zeitung”, nr 293, 14–15 grudnia 1929 r.
Źródło wykorzystane za opracowaniem Macieja Borkowskiego.
„Stadtblatt des Stadtkreises Oppeln”, 1931, nr 65, s. 219
Źródło wykorzystane za opracowaniem Macieja Borkowskiego.
Archiwum Państwowe w Opolu, materiały o historii instytucji
https://archiwumwzasiegu.pl/nielatwe-poczatki/
Archiwum Państwowe w Opolu – informacje o modernizacji
https://www.opole.ap.gov.pl/
Dodaj komentarz