Bitwa pod Trzeszczanami i Gliniskami z 2 września 1920 roku pozostaje jednym z mniej znanych epizodów walk z 1 Armią Konną Siemiona Budionnego na Zamojszczyźnie. Rozegrała się zaledwie dwa dni po zwycięstwie Wojska Polskiego pod Komarowem, ale mimo sukcesu odniesionego 31 sierpnia sytuacja na tym odcinku frontu nadal była daleka od uspokojenia. Sowieckie oddziały próbowały wycofać się na wschód, a wojska polskie podejmowały działania mające utrudnić im odwrót i opanować ważne przeprawy na Huczwie.
W rejon Trzeszczan skierowano grupę dowodzoną przez płk. Stanisława Tessaro. W jej skład wchodziły oddziały 2 Pułku Piechoty Legionów, III batalion 3 Pułku Piechoty Legionów, I batalion 142 Pułku Piechoty oraz dwie baterie 2 Pułku Artylerii Polowej Legionów. Zadaniem zgrupowania było osiągnięcie linii Huczwy, obsadzenie jej oraz nawiązanie łączności z wojskami polskimi działającymi w rejonie Hrubieszowa.
Walki rozpoczęły się rano 2 września. Trudny, podmokły teren ograniczał możliwości manewru, a szczególnego znaczenia nabierała przeprawa prowadząca w stronę Trzeszczan. Sowieci przygotowali tam stanowiska karabinów maszynowych, wykorzystując również wieżę neogotyckiego kościoła w miejscowości. Po wsparciu artylerii polska piechota zdołała przełamać opór, sforsować przeprawę i opanować wieś.
Sukces ten nie przesądził jednak o wyniku całego starcia. W dalszej części dnia do walki weszły większe siły sowieckiej kawalerii. Wobec zagrożenia oskrzydleniem i odcięciem 2 Pułk Piechoty Legionów znalazł się w trudnej sytuacji i został zmuszony do odwrotu w kierunku Wojsławic. W części relacji pojawia się informacja, że legioniści przebijali się z okrążenia na bagnety.
Straty były poważne. W opracowaniach dotyczących bitwy pojawia się liczba około 200 zabitych i rannych. Na cmentarzu parafialnym w Trzeszczanach znajduje się zbiorowa mogiła żołnierzy poległych 2 września. Według informacji zachowanej na pomniku pochowano w niej 48 żołnierzy 2 Pułku Piechoty Legionów, w większości młodych ochotników, uczniów szkół średnich z Piotrkowa Trybunalskiego i Częstochowy. Materiał opublikowany przez parafię w Trzeszczanach w 2020 roku przypomina, że właśnie od tej inskrypcji rozpoczęły się późniejsze próby ustalenia nazwisk poległych.
W tym samym roku parafia otrzymała z lubelskiego oddziału IPN wykaz nazwisk sporządzony na podstawie przedwojennych materiałów Wojskowego Biura Historycznego. Udało się wskazać 29 poległych żołnierzy, a także pięciu kolejnych, którzy zmarli z ran w szpitalach w Krasnymstawie, Chełmie i Lublinie.
Ważną rolę w porządkowaniu wiedzy o bitwie odegrały również badania Andrzeja Klocka. Dzięki nim sprostowano m.in. nazwisko oficera pochowanego obok mogiły zbiorowej. W lokalnej tradycji funkcjonował jako „Strzałkowski”, tymczasem materiał parafialny, powołujący się na ustalenia Klocka, podaje nazwisko ppor. Aleksandra Szołkowskiego.
Ciekawym uzupełnieniem źródeł wojskowych są rodzinne wspomnienia uczestników walk. W 2020 roku do Trzeszczan przyjechała rodzina plutonowego artylerii Ignacego Kiljańskiego, który brał udział w bitwie. Jego wnuk Jacek Kiljański przywiózł wspomnienia dziadka, spisane przez syna Józefa. Według relacji zamieszczonej przez parafię wspomnienia te były w wielu punktach zbieżne z lokalnymi przekazami dotyczącymi przebiegu walk.
Lokalna pamięć zachowała również informacje o tym, co działo się już po zakończeniu starcia. Helena Lis z domu Lipian przekazywała zasłyszaną od rodziców opowieść o ciałach poległych legionistów leżących na łąkach i w zabudowaniach, a także o wysyłaniu przez jej ojca listów do rodzin z informacją o śmierci żołnierzy. Tego rodzaju przekazów nie należy traktować na równi z dokumentami wojskowymi, ale dobrze pokazują one, jak bitwa zapisała się w pamięci mieszkańców.
Pamięć o walkach była porządkowana także poprzez późniejsze działania IPN. W 2020 roku przeprowadzono prace ekshumacyjne w Bogucicach, a szczątki Edwarda Rościszewskiego przeniesiono następnie na cmentarz w Trzeszczanach. Rok później odnowiono zbiorową mogiłę żołnierzy poległych w 1920 roku. Sam materiał parafialny odnotowuje zarówno identyfikację Rościszewskiego, jak i jego ponowny pochówek.
Bitwa pod Trzeszczanami nie zajmuje w historii wojny polsko-bolszewickiej miejsca porównywalnego z Warszawą czy Komarowem. Była jednak ważnym i krwawym epizodem działań prowadzonych na Zamojszczyźnie na początku września 1920 roku. Jej znaczenie w lokalnej pamięci wynika nie tylko z samego przebiegu walk, lecz także z losów poległych, z których wielu przez dziesięciolecia pozostawało bezimiennych.
Dopiero po stu latach archiwa, badania regionalne, działania IPN i rodzinne wspomnienia zaczęły stopniowo przywracać im nazwiska.
Źródła
Parafia pw. Trójcy Przenajświętszej i Narodzenia NMP w Trzeszczanach, materiały z 2020 roku.
https://parafiatrzeszczany.wordpress.com/rok-2020/
Stowarzyszenie Przewodników Turystycznych „Roztocze” w Zamościu, materiał dotyczący walk w rejonie Hostynnego i Trzeszczan w 1920 roku.
https://przewodnicyzamosc.pl/archiwa/20831
„Gazeta Częstochowska”, „Apel i prośba do czytelników”.
https://gazetacz.com.pl/apel-do-czytelnikow/
Instytut Pamięci Narodowej, Oddział w Lublinie, materiały dotyczące mogiły w Trzeszczanach Pierwszych i prac ekshumacyjnych w Bogucicach.
https://lublin.ipn.gov.pl/pl5/aktualnosci/149782,Remont-mogily-zbiorowej-zolnierzy-WP-poleglych-w-wojnie-polsko-bolszewickiej-Trz.html
Dodaj komentarz