Dziś maślanka kojarzy się najczęściej z prostym, chłodnym napojem mlecznym. Jedni piją ją do ziemniaków, inni traktują jako składnik ciast, koktajli albo lekkich śniadań. W polskich domach przez lata była produktem zwyczajnym, codziennym, niemal niewidzialnym. Tym ciekawiej brzmi więc tekst opublikowany w 1911 roku w magazynie „Dobra gospodyni”, w którym maślance przypisywano znaczną wartość odżywczą, szczególnie w żywieniu niemowląt, dzieci oraz osób wracających do zdrowia.
Krótka notatka z początku XX wieku pokazuje nie tylko ówczesne zainteresowanie produktami mlecznymi, lecz także sposób, w jaki prasa kobieca i gospodarska popularyzowała wiedzę naukową. Nie była to już wyłącznie kuchnia rozumiana jako sztuka gotowania. Była to także domowa higiena, troska o zdrowie rodziny, odżywianie dzieci i coraz częstsze odwoływanie się do badań, składników chemicznych oraz autorytetu zagranicznych pism fachowych.
Maślanka jako pokarm „wielkiej wartości”
W „Dobrej gospodyni” z 1911 roku zwrócono uwagę na „wielką wartość odżywczą maślanki”. Szczególnie polecano ją niemowlętom, dzieciom i ozdrowieńcom, czyli osobom osłabionym po chorobie. W czasach, gdy dostęp do lekarzy, specjalistycznych preparatów i nowoczesnej dietetyki był ograniczony, domowe produkty spożywcze miały ogromne znaczenie. To, co było tanie, dostępne i uznawane za wzmacniające, trafiało do poradników oraz prasy gospodarskiej.
Autorzy notatki powoływali się na francuskie pismo fachowe oraz pracę badaczy nazwanych jako Dornic i Daire. Mieli oni wykazać, że maślanka zawiera duże ilości lecytyny — więcej nawet niż mleko kobiece. To właśnie ten składnik był w tekście przedstawiony jako główny argument za wyjątkową wartością napoju.
Przeczytaj także: Czy warto pić maślankę? Dawniej zachwalano ją dla dzieci i ozdrowieńców, dziś wiemy o niej jeszcze więcej
Sama maślanka nie była oczywiście produktem nowym. Powstawała przy wyrobie masła, jako płyn pozostający po ubijaniu śmietany. W gospodarstwach wiejskich i miejskich była dobrze znana, choć przez długi czas traktowano ją raczej jako produkt uboczny. Tymczasem prasa początku XX wieku próbowała nadać jej nowe znaczenie: nie tylko jako napojowi prostemu i pospolitemu, ale jako żywności wartościowej, godnej zainteresowania także z punktu widzenia nauki.
Czym była lecytyna według dawnej prasy?
Najciekawsza część tekstu z 1911 roku dotyczy wyjaśnienia, czym są lecytyny. Opisywano je jako związki podobne do tłuszczów, składające się z gliceryny i kwasów tłuszczowych, ale różniące się od zwykłych tłuszczów obecnością kwasu fosforowego oraz choliny, czyli zasady organicznej zawierającej azot.
Dla współczesnego czytelnika ten fragment może wydawać się dość specjalistyczny, zwłaszcza jak na magazyn gospodarski. Właśnie dlatego jest tak interesujący. Pokazuje, że już ponad sto lat temu do prasy popularnej trafiał język chemii żywności. Czytelniczkom nie podawano wyłącznie prostego zalecenia: „pijcie maślankę, bo jest zdrowa”. Próbowano również wyjaśnić, dlaczego miałaby być cenna.
W artykule podkreślano, że lecytyny są naturalnymi organicznymi związkami kwasu fosforowego. Uważano je za korzystne, ponieważ dostarczały organizmowi cennego składnika w formie łatwiej przyswajalnej niż sztucznie wytworzone preparaty apteczne. Widać tu wyraźnie charakterystyczne dla epoki napięcie: z jednej strony fascynację chemią i badaniami naukowymi, z drugiej — przekonanie, że naturalny produkt może być lepszy od preparatu z apteki.
Porównanie z mlekiem krowim i kobiecym
Notatka z „Dobrej gospodyni” podawała konkretne liczby. Według przytoczonych danych litr mleka krowiego miał zawierać około 0,5 grama lecytyn, w najlepszym razie 1 gram. Litr mleka kobiecego miał zawierać ich do 1,78 grama. Maślanka z naturalnie ukwaszonej śmietany miała natomiast posiadać dwukrotnie więcej lecytyn niż mleko słodkie, z którego pochodziła.
Na tej podstawie wyciągano wniosek, że maślanka może zawierać więcej lecytyn niż mleko kobiece, a najczęściej przynajmniej mu dorównuje pod względem ich zawartości. Było to porównanie bardzo mocne, zwłaszcza w kontekście żywienia niemowląt i dzieci. Mleko kobiece stanowiło naturalny punkt odniesienia, a produkt, który mógł się z nim równać pod jakimś względem, natychmiast zyskiwał wysoką rangę.
Warto jednak czytać ten tekst jako świadectwo epoki, a nie prostą współczesną poradę medyczną. Dzisiejsza wiedza o żywieniu niemowląt jest znacznie bardziej szczegółowa, a zaleceń dotyczących karmienia dzieci nie powinno się opierać na prasowych notatkach sprzed ponad stu lat. Historycznie jest to jednak znakomity przykład tego, jak wielką wagę przywiązywano do produktów mlecznych i jak próbowano uzasadniać ich znaczenie za pomocą języka nauki.
Maślanka w dawnej kuchni i domowej trosce o zdrowie
Maślanka miała jeszcze jedną ważną zaletę: była produktem praktycznym. Nie należała do żywności luksusowej. W gospodarstwach, w których wyrabiano masło, pojawiała się naturalnie. Można ją było pić, wykorzystywać w kuchni, dodawać do potraw albo traktować jako lekki pokarm dla osób osłabionych.
W dawnych poradnikach i czasopismach gospodarskich tego typu produkty zajmowały szczególne miejsce. Były blisko codziennego życia. Nie wymagały wielkich wydatków ani skomplikowanych zabiegów. Łączyły kuchnię z medycyną domową, a gospodynię przedstawiały nie tylko jako osobę odpowiedzialną za posiłki, lecz także za zdrowie domowników.
Tekst z 1911 roku dobrze wpisuje się w ten świat. Maślanka nie jest w nim jedynie napojem. Staje się środkiem wzmacniającym, produktem odżywczym, niemal naturalnym preparatem fosforowym. To pokazuje, jak szeroko rozumiano wtedy rolę jedzenia. Pokarm miał nie tylko sycić. Miał budować organizm, wzmacniać nerwy, wspierać rozwój dziecka i pomagać w powrocie do sił.
Zwyczajny napój w niezwykłym świetle
Największa wartość tej krótkiej wzmianki polega na tym, że wydobywa z codzienności rzecz pozornie banalną. Maślanka, obecna w kuchni od pokoleń, została opisana językiem badań, składników chemicznych i wartości odżywczej. W 1911 roku czytelniczki „Dobrej gospodyni” mogły więc spojrzeć na znany produkt inaczej: nie jako na uboczny efekt wyrabiania masła, ale jako na pokarm szczególnie wartościowy.
Dziś podobne mechanizmy znamy doskonale. Współczesne media co jakiś czas odkrywają na nowo kefir, kiszonki, zakwas, serwatkę, owsiankę czy fermentowane produkty mleczne. Zmienia się język, zmieniają się badania, zmieniają się mody żywieniowe, ale sama potrzeba pozostaje podobna: chcemy znaleźć w prostych produktach coś, co wspiera zdrowie i dobrze służy organizmowi.
Dlatego notatka z „Dobrej gospodyni” jest tak wdzięcznym źródłem. Opowiada nie tylko o maślance, lecz także o początku nowoczesnego myślenia o odżywianiu. Pokazuje moment, w którym kuchnia domowa spotykała się z chemią, a tradycyjny produkt otrzymywał naukowe uzasadnienie swojej wartości.
Maślanka z 1911 roku nie była więc tylko napojem. Była dowodem na to, że w zwyczajnych rzeczach dawna prasa potrafiła dostrzec temat ważny, praktyczny i zaskakująco nowoczesny.
Źródło: Dobra Gospodyni : pismo ilustrowane dla kobiet, 1911, nr 52
Dodaj komentarz