Gdy mowa o porcelanie, większość z nas wyobraża sobie filiżanki, talerze i eleganckie serwisy stołowe. Tymczasem w podkarpackiej Boguchwale od blisko dziewięćdziesięciu lat powstają wyroby, których zadaniem nie jest zdobienie stołów, lecz utrzymywanie pod napięciem całych sieci energetycznych. To właśnie tutaj, jeszcze przed wybuchem II wojny światowej, uruchomiono jeden z nielicznych w Polsce zakładów produkujących porcelanę elektrotechniczną.
Historia fabryki zaczęła się w czasach Centralnego Okręgu Przemysłowego. W drugiej połowie lat trzydziestych państwo polskie prowadziło wielki program uprzemysłowienia południowo-wschodnich województw. Jednym z jego elementów było uniezależnienie kraju od importu specjalistycznych izolatorów wysokiego napięcia, sprowadzanych wcześniej z zagranicy. W tym celu zdecydowano o budowie nowoczesnej fabryki porcelany elektrotechnicznej w Boguchwale pod Rzeszowem. Budowę rozpoczęto w 1938 roku, a już w sierpniu 1939 roku wypalono pierwsze izolatory.
Za przedsięwzięciem stał inżynier Stanisław Syska, związany wcześniej z przemysłem porcelanowym w Ćmielowie. Zakład od początku projektowano z myślą o produkcji izolatorów dla rozwijającej się infrastruktury energetycznej kraju. Obok porcelany technicznej wytwarzano również wyroby stołowe i apteczne, lecz stanowiły one jedynie uzupełnienie podstawowej działalności.
Uruchomienie produkcji niemal zbiegło się z wybuchem wojny. Mimo okupacji zakład nie przerwał działalności. Niemieckie władze były zainteresowane przede wszystkim produkcją porcelany elektrotechnicznej, niezbędnej dla przemysłu i energetyki. Wytwarzano również porcelanę użytkową, trafiającą do sklepów na terenie III Rzeszy. Dla wielu mieszkańców okolicy zatrudnienie w fabryce oznaczało jednak coś więcej niż tylko źródło dochodu – dawało szansę uniknięcia wywózki na roboty przymusowe.
Po zakończeniu wojny zakład szybko włączono do programu odbudowy kraju. Szczególnie interesujący obraz fabryki przynosi reportaż opublikowany 31 maja 1948 roku na łamach „Głosu Ludu”. Dziennikarka odwiedziła wówczas Boguchwałę, opisując miejsce, w którym powstawały izolatory przeznaczone dla nowych linii energetycznych budowanych w całej Polsce.
Według reportażu fabryka dostarczała wówczas między innymi izolatory wisiorowe dla linii wysokiego napięcia łączącej Śląsk z Łodzią. Produkowano także wyposażenie dla nowych sieci telefonicznych oraz dla rozwijających się elektrowni i zakładów elektrotechnicznych. Szczególną dumą zakładu były izolatory zdolne wytrzymać napięcie dochodzące do 220 kV.
Sam proces produkcji był niezwykle skomplikowany. Specjalnie przygotowaną masę porcelanową mielono, filtrowano i pozostawiano do fermentacji w wilgotnych dołach. Następnie formowano z niej półprodukty, które robotnicy nazywali „płoszkami”. Po nadaniu odpowiedniego kształtu izolatory trafiały do glazurowania, a następnie do wielkich pieców osiągających temperaturę około 1400 stopni Celsjusza.
Jeden z pieców opisanych w reportażu miał pojemność 60 metrów sześciennych i był ogrzewany ośmioma paleniskami. Do jednego wypału zużywano około 15 ton wysokogatunkowego węgla. Sam proces wypalania trwał około 40 godzin, po czym następowało kilkudniowe chłodzenie.
Najbardziej widowiskowym etapem były jednak próby gotowych wyrobów. Każdy izolator trafiał do stacji badawczej wyposażonej w urządzenia generujące bardzo wysokie napięcia. W czasie testów wokół porcelany pojawiały się jasne błyski przypominające wyładowania atmosferyczne. Reporterka opisywała charakterystyczny zapach ozonu i wrażenie, jakby maszyny wyzwalały sztuczne pioruny. Był to jednak nie efekt widowiska, lecz konieczny sprawdzian jakości produktu, od którego zależało bezpieczeństwo całych linii energetycznych.
Co ciekawe, około 80 procent produkcji zakładu stanowiła porcelana techniczna. Porcelana użytkowa była jedynie produktem ubocznym. Mimo to miesięcznie powstawały dziesiątki tysięcy filiżanek, talerzy i innych naczyń trafiających do sklepów w całej Polsce.
Fabryka odgrywała również ważną rolę społeczną. Wielu pracowników wywodziło się z okolicznych wsi. Organizowano dla nich kursy ceramiczne i szkolenia zawodowe, które pozwalały zdobyć kwalifikacje potrzebne w rozwijającym się przemyśle. Dla mieszkańców regionu oznaczało to często przejście od pracy na roli do zatrudnienia w nowoczesnym zakładzie produkcyjnym.
W grudniu 1948 roku fabryka została upaństwowiona. W kolejnych dekadach była rozbudowywana i modernizowana. Powstawały nowe wydziały produkcyjne, zwiększano moce wytwórcze, a boguchwalskie izolatory zaczęły trafiać również na rynki zagraniczne. W latach sześćdziesiątych uruchomiono produkcję elementów dla sieci 110 i 220 kV, a później także dla jeszcze wyższych napięć.
Dziś zakład znany jest pod nazwą ZAPEL i pozostaje producentem izolatorów porcelanowych w Polsce. Choć porcelanowe filiżanki z Boguchwały stały się już kolekcjonerską rzadkością, główna misja fabryki pozostaje niezmienna od 1939 roku. Nadal produkuje się tutaj elementy, bez których trudno wyobrazić sobie funkcjonowanie nowoczesnej energetyki.
Źródła:
Głos Ludu : pismo codzienne Polskiej Partii Robotniczej, 1948 nr 148
Historia firmy ZAPEL: https://zapel.com.pl/historia
Dodaj komentarz