Pod Łowiczem istnieje miejsce, które od końca XVIII wieku miało przenosić ludzi do świata marzeń. Nie był to zwykły park, lecz starannie zaplanowana opowieść o szczęściu, przemijaniu i ludzkich złudzeniach. Helena Radziwiłłowa stworzyła własną Arkadię — krainę pełną świątyń, sztucznych ruin i symbolicznych budowli, gdzie każdy element miał wywoływać emocje. Teren dawnej Łupi przemienił się w jedno z najbardziej niezwykłych założeń ogrodowych Europy.
Prace rozpoczęto pod koniec XVIII wieku i prowadzono przez dziesięciolecia. Przy projekcie uczestniczyli wybitni twórcy, m.in. Szymon Bogumił Zug, Henryk Ittar i Jan Piotr Norblin. Sama Radziwiłłowa przez około czterdzieści lat rozwijała swoją wizję. Inspiracją był ogród sentymentalny i romantyczny — przestrzeń, która miała działać bardziej na wyobraźnię niż zachwycać geometrycznym porządkiem.
W Arkadii wszystko miało znaczenie. Spacer prowadził przez kolejne sceny niczym przez teatralną dekorację. Była Świątynia Diany odbijająca się w wodzie, Jaskinia Sybilli, Dom Filemona i Baucydy, Przybytek Arcykapłana, Łuk Grecki, akwedukt oraz wyspy ukryte pomiędzy drzewami. Budowle celowo sprawiały wrażenie starych lub częściowo zrujnowanych. Nie chodziło o iluzję bogactwa. Chodziło o nastrój.
Dziś wiele z tych miejsc można zobaczyć nadal, ale przedwojenni odwiedzający mieli jeszcze okazję oglądać Arkadię inaczej. W maju 1939 roku na jej trop ruszył autor reportażu opublikowanego w „Pionierze Komunikacyjnym”. Podróż rozpoczęła się niemal przypadkiem. W drodze pomiędzy Łodzią i Warszawą uwagę przyciągnął drogowskaz: „Arkadia”. Decyzja zapadła natychmiast — trzeba skręcić.
Relacja była nietypowa, bo nie opisywała podróży samochodem, lecz motocyklem Zündapp. Autor wspominał jazdę z prędkością około 80 kilometrów na godzinę i silny boczny wiatr, który uderzał w maszynę z obu stron. Sama podróż stała się częścią przygody. Po dotarciu na miejsce reporter pisał, że przed oczami stanęły „słynne budowle” i „niespotykane nigdzie ruiny”, a okolica, niegdyś pełna bagien i piasków, została przemieniona w ogród „wizji i bajek”.
Szczególnie ciekawy jest opis dawnej Arkadii zapisany jeszcze przed wojną. Autor wspominał miejscowego przewodnika, który oprowadzał po parku i tłumaczył znaczenie ruin. Wspominał również, że miejsce odwiedzali poeci, malarze, kompozytorzy, arystokraci, królowie i nawet rosyjscy carowie. Sława Arkadii miała wykraczać daleko poza granice kraju. W relacji pojawiały się także dziś mniej znane szczegóły: budynek przeznaczony dla artystów, gdzie goście mieli zostawiać szkice i rysunki, ogromny cyrk czy rzymski akwedukt, którego część z tych obiektów nie przetrwała już do naszych czasów.
W przedwojennym opisie szczególną rolę odgrywała Świątynia Diany. Wspominano prowadzące do niej szerokie schody, wodę odbijającą kolumny i promienie zachodzącego słońca wpadające do wnętrza. Reporter pisał, że budowla zdawała się tonąć w tafli jeziora. Nie był to opis zabytku, lecz niemal literacka próba uchwycenia nastroju miejsca.
Przewijał się także motyw przemijania. W Arkadii znajdowała się alegoryczna rzeźba przedstawiająca Chimerę żywioną przez Nadzieję. Obok stały symboliczne budowle i miejsca związane ze śmiercią oraz pamięcią. Sama Helena Radziwiłłowa stworzyła nawet własny symboliczny grobowiec. Arkadia miała być jednocześnie rajem i przypomnieniem, że wszystko przemija. To nie przypadek — historycy podkreślają, że cały park od początku projektowano jako połączenie idylli i refleksji nad kruchością życia.
Możliwe, że właśnie dlatego miejsce nadal działa na wyobraźnię. Nie jest zwykłym parkiem ani muzeum pod gołym niebem. To raczej krajobraz opowiadający historię marzeń sprzed ponad dwóch stuleci. A przedwojenny reporter miał rację, kończąc swoją relację stwierdzeniem, że do Arkadii warto wrócić jeszcze raz.
Źródła:
– Pionier Komunikacyjny: czasopismo poświęcone motoryzacji kraju i turystyce: [organ Związku Właścicieli Autobusów Województwa Łódzkiego], R. 1, nr 2 (maj 1939)
– Muzeum w Nieborowie – Arkadia Heleny Radziwiłłowej
– Park romantyczny Heleny Radziwiłłowej – opis i historia
– Historia parku romantycznego Arkadia
– Zabytek.pl – Arkadia
– Ogród porośnięty historiami – Arkadia Heleny Radziwiłłowej
Dodaj komentarz