Sandomierz należy do tych nielicznych miast polskich, które zachowały w dużej jeszcze mierze swój starodawny charakter. Ze względu na wyjątkowo malownicze położenie na wzgórzach nad Wisłą i dość znaczną liczbę cennych pomników architektury zasługuje on ze wszech miar na baczną uwagę turysty.
Historyczny początek Sandomierza sięga czasów bardzo odległych. Na przecięciu z Wisłą prastarej drogi z Polski na Ruś wznosił się niegdyś na stromej krawędzi wzgórza gród książęcy, a przy nim targowisko. W XII i XIII wieku był Sandomierz stolicą udzielnego księstwa. W czasie kolonizacji miasta na prawie magdeburskim (r. 1286) obrano jako teren nierówne wzgórza, sąsiadujące z zamkiem i otoczone wąwozami. Mniej więcej pośrodku nowego obszaru miasta wytyczono rynek czworoboczny, a z jego narożników wyprowadzono ulice ku czterem bramom. Obwarował miasto Kazimierz Wielki w roku 1362.
Do najwyższego rozkwitu doszedł Sandomierz w XV wieku, lecz już w następnych latach, a przede wszystkim od czasu najazdu szwedzkiego w roku 1655, stopniowo coraz więcej podupadał. W epoce Królestwa Polskiego, będąc miastem granicznym, niepołączonym komunikacją kolejową oraz pozbawionym żywszego handlu i przemysłu, stał się cichą i senną mieściną, która jedynie jako siedziba biskupa i seminarium duchownego posiadała pewne znaczenie.
Z dawnego pierścienia murów obronnych pozostały tylko nikłe resztki wzdłuż północno-zachodniej krawędzi miejskiego wzgórza. Znaczniejszy ich fragment przylega do Bramy Opatowskiej, jedynej jaka ocalała z czterech dawnych bram miejskich. Jest to wyniosła budowla czworoboczna, wzniesiona z cegły o regularnym układzie w XIV wieku.
Na rynku, bliżej jego strony zachodniej, stoi piętrowy ratusz średniowieczny, przebudowany w XVI wieku, w którym to czasie otrzymał wyniosłe i okazałe attyki renesansowe. Wieża, przylegająca do jednej ze ścian, pochodzi dopiero z XVIII wieku. Mimo wszystko jest to jedna z najstarszych i najpiękniejszych budowli ratuszowych w Polsce.
Książęcy zamek, stolica ziemi sandomierskiej, rozbudowany w okazały gmach przez Kazimierza Wielkiego i Zygmunta Starego, został w roku 1655 przez Szwedów wysadzony w powietrze tak, iż z dawnego czworoboku ocalało prawie tylko jedno skrzydło. Odbudowywany kilkakrotnie niewiele ma już cech zabytkowych, a mieści obecnie więzienie.
Z kościołów sandomierskich najstarszym i najbardziej interesującym jest kościół św. Jakóba, zbudowany w pierwszej połowie XIII wieku — jeden z najpiękniejszych objawów architektury romańskiej w Polsce, a zarazem najwcześniejszy przykład budownictwa ceglanego (przedtem stawiano u nas kościoły monumentalne wyłącznie z kamienia). Tutaj starano się szczegóły architektoniczne i dekoracyjne wyrobić w cegle odpowiednio formowanej lub okrzesywanej.
Bogactwo i piękno dekoracji skupia się w wielkim portalu, umieszczonym w północnej nawie bocznej. Czworościenny filar dzieli go na dwa otwory wejścia, zamknięte trójlistnymi arkadkami. Wnętrzu kościoła, które w ciągu wieków uległo dużemu przekształceniu, przywrócono przed kilkunastu laty jego pierwotny romański wygląd. Do północnego węgła zachodniej fasady kościoła przylega obronna dzwonnica, wzniesiona w drugiej połowie XIII wieku, jak świadczy styl architektury łączącej cechy romańskie z wczesnogotyckimi. Dzwonnica ta ma dziś niestety szpetne dachowe pokrycie.
Katedra sandomierska nie wywiera od zewnątrz dość artystycznego wrażenia, gdyż ulegała w ciągu wieków rozlicznym, a nie zawsze szczęśliwym przeróbkom. Natomiast wnętrze imponuje okazałą strukturą sklepień i szeregiem wytworzonych szczegółów dekoracyjnych. Obszerna gotycka budowla halowa, trójnawowa, wzniesiona została około roku 1360 przez Kazimierza Wielkiego. Za czasów Jagiełły przyozdobiono wnętrze polichromią figuralną w stylu bizantyjskim.
Malowidła zostały w późniejszym czasie przykryte tynkiem, lecz niedawno odsłonięto je na jednej ze ścian prezbiterium jako bardzo ważny dokument artystyczny. Katedra posiada liczny szereg dzieł sztuki i cennych sprzętów artystycznych. W sąsiedztwie katedry znajduje się Dom Długosza — jeden z rzadkich przykładów średniowiecznego budownictwa mieszkalnego. Dom wzniesiony przez naszego historyka w czasie, gdy był kanonikiem sandomierskim, ma ładne kamienne odrzwia i obramienia okien.
Sandomierz ma jeszcze stare kościoły: św. Pawła, św. Ducha, św. Michała i św. Józefa. Zwiedzić warto także bogate muzeum diecezjalne, umieszczone przy seminarium duchownym.
Kto zaś ma dosyć czasu, by zapoznać się z okolicą, temu może być Sandomierz punktem wyjścia dla szeregu interesujących wycieczek do Koprzywnicy, Zawichostu i Opatowa — miejscowości, które w dziejach naszej sztuki i kultury odgrywają ważną rolę.
Źródło:
Światowid. 1931, nr 31
Dodaj komentarz