Dzisiejszy Radzyń Podlaski, miasto powiatowe położone nad niewielką rzeczką Białką – prawym dopływem Tyśmienicy – ma historię sięgającą późnego średniowiecza. Od Lublina dzieli go około 60 kilometrów, lecz jego początki związane są z dawnymi dobrami królewskimi i wydarzeniami, które ukształtowały tę część Lubelszczyzny już w XV wieku.
Miasto powstało na obszarze wsi królewskiej Biała, należącej niegdyś do starostwa kazimierskiego. Lokacji dokonał Grot z Ostrowa, podkomorzy lubelski, na mocy przywileju nadanego przez króla Kazimierza Jagiellończyka w 1468 roku. Ród Grotów posiadał w tym czasie w okolicy liczne dobra, między innymi Ostrów – dzisiejszą osadę miejską – od której przyjęli swoje nazwisko.
Pierwotnie jednak miasto nosiło zupełnie inną nazwę – Kozirynek. Prawdopodobnie wywodziła się ona od nazwy pobliskiego obrębu leśnego. W źródłach historycznych pojawia się ona wielokrotnie. Kronikarz Jan Długosz wymienia Kozirynek jako oppidium, czyli niewielkie miasto, w którym znajdował się drewniany kościół parafialny pod wezwaniem Świętej Trójcy.
Jeszcze w połowie XVI wieku nazwa Radzyń właściwie nie występowała w dokumentach. W wykazach poborowych z tego okresu pojawia się natomiast określenie „Kozirynek antiquus”, czyli „stary Kozirynek”. Świadczy to, że w obrębie dawnych terenów leśnych istniało kilka części osady, z których jedna zaczęła być dla odróżnienia nazywana Radzyń. Dopiero w 1580 roku w źródłach poborowych pojawia się po raz pierwszy nazwa „oppidium Radzyń”, choć sama parafia jeszcze przez pewien czas zachowywała dawną nazwę Kozirynek.
W kolejnych wiekach miasto wraz z okolicznymi wsiami pozostawało królewską dzierżawą. Przez pewien czas znajdowało się w rękach Mniszchów, którzy odegrali znaczącą rolę w dziejach miejscowej parafii. Pod koniec XVI wieku kościół w Kozirynku miał przejść na około czterdzieści lat w ręce protestantów. Dopiero za panowania Stefana Batorego został zwrócony katolikom przez Mikołaja Mniszcha.
W okresie panowania Jana Kazimierza Radzyń znajdował się w posiadaniu Henryka Denhoffa, pułkownika królewskiego. Później dobra te przeszły w ręce Antoniego Szczuki, podkanclerzego litewskiego. To właśnie on w XVIII wieku wzniósł w Radzyniu okazały pałac, który do dziś stanowi jeden z najważniejszych zabytków miasta.
Rezydencja składa się z głównego, dwupiętrowego korpusu oraz dwóch bocznych skrzydeł. Na rozległy dziedziniec pałacowy prowadzą dwie monumentalne bramy z wieżami, ozdobione herbami Pilawa i Brodwic oraz rzeźbami przedstawiającymi Herkulesa, Tezeusza i Samsona. W późniejszym okresie dobra radzyńskie znalazły się w rękach Potockich, a następnie przeszły w posiadanie Sapieżyny, która w 1831 roku sprzedała je rodzinie Szlubowskich.
Ważnym miejscem w mieście pozostaje kościół parafialny. Obecna świątynia została wzniesiona w 1641 roku przez Mniszchów, już na obszarze Radzynia, w miejsce starszego kościoła znajdującego się w Kozirynku. Budowla utrzymana jest w stylu włoskim. W kaplicy Matki Boskiej znajduje się stary obraz malowany na drewnie, a w samej świątyni zachował się marmurowy grobowiec bez napisu z rzeźbami leżącej pary – rycerza i niewiasty – uważanych za fundatorów kościoła.
Radzyń zapisał się również w historii kultury. W mieście tym urodził się znakomity skrzypek i kompozytor Karol Lipiński, jeden z najwybitniejszych polskich wirtuozów XIX wieku. Jego ojciec był dyrektorem kapeli pałacowej działającej przy miejscowej rezydencji.
Znaczenie administracyjne Radzynia wzrosło w XIX wieku. W 1867 roku miasto zostało siedzibą powiatu, co ostatecznie utrwaliło jego rolę jako ważnego ośrodka regionu.
Dawna nazwa Kozirynek z czasem zniknęła z użycia, lecz przypomina ona o najstarszych dziejach Radzynia – czasach, gdy niewielka osada pośród lasów zaczynała dopiero swoją drogę do rangi miasta.
Źródło:
Dodaj komentarz