Wyszków leży na pograniczu dawnego Mazowsza i Podlasia, przy przeprawie przez rzekę Liwiec. Po drugiej stronie rzeki zachowały się ślady rozległego grodziska, zajmującego około trzech morgów. Sama miejscowość wzięła nazwę od położenia na wzniesieniu terenu. Od najdawniejszych czasów była to własność rodu Litaworów Chreptowiczów.
Już na początku XV wieku Wyszków posiadał własną świątynię. W 1407 roku Jan Chreptowicz, marszałek litewski oraz starosta nowogródzki i kobryński, wspólnie z żoną Jadwigą ufundował drewniany kościół pod wezwaniem Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny. Świątynia ta, podobnie jak sama osada, wielokrotnie ucierpiała w czasie wojen XVII wieku. Najpierw zniszczeń dokonały walki kozackie, następnie przemarsze wojsk Jerzego Rakoczego, a ostatecznie pobyt wojsk szwedzkich, które stacjonowały w pobliskim grodzisku. Skala zniszczeń była tak duża, że nie zachował się nawet pierwotny akt erekcyjny kościoła.
Po tych wydarzeniach odbudową świątyni zajęła się dziedziczka dóbr wyszkowskich, Emerencjanna Stadnicka ze Żmigrodu. Była ona wdową po Wojciechu Pniewskim, mieczniku województwa podlaskiego. Nie mając własnych dzieci, postanowiła przeznaczyć część majątku na cele religijne i w 1676 roku ufundowała nowy, również drewniany kościół. Z czasem jednak i ta budowla zaczęła popadać w ruinę, głównie z powodu nietrwałości zastosowanych materiałów.
Ratunek przyszedł dopiero pod koniec XVIII wieku. Właścicielem Wyszkowa był wówczas Aleksander hrabia Ossoliński, ostatni miecznik Wielkiego Księstwa Litewskiego. W 1788 roku rozpoczął on budowę nowej, murowanej świątyni, którą ukończono po dwóch latach. Kościół wzniesiono z cegły w stylu nawiązującym do renesansu. Budowla miała 48 stóp wysokości, 110 stóp długości i 46 stóp szerokości, a jej plan przyjął formę krzyża. Zgodnie z zachowaną tablicą erekcyjną, umieszczoną na fasadzie kościoła pod herbem Topór i monogramem fundatora, świątynia została konsekrowana w 1837 roku przez biskupa podlaskiego Marcelego Jana Gutkowskiego i otrzymała wezwanie Świętego Krzyża.
Wnętrze kościoła było starannie urządzone. Oświetlało je osiem dużych okien, a posadzkę wykonano z dwukolorowego marmuru. W głównym ołtarzu znajdował się obraz Ukrzyżowanego Chrystusa z datą 1790, natomiast w bocznych ołtarzach umieszczono wizerunki św. Jacka oraz Matki Boskiej, namalowane przez Franciszka Smuglewicza, jednego z najwybitniejszych malarzy przełomu XVIII i XIX wieku.
Kościół otaczał cmentarz, oddzielony murem, do którego prowadziła ozdobna brama flankowana dwiema murowanymi wieżami o wysokości około 75 stóp. Na prawej z nich umieszczono kamienną tablicę pamiątkową poświęconą Aleksandrowi Maciejowi hrabiemu Ossolińskiemu, zmarłemu 21 stycznia 1804 roku. Pomnik ten ufundowali w 1824 roku jego żona oraz syn Józef hrabia Ossoliński, kasztelan podlaski.
Do ogrodzenia kościelnego przylegał rozległy park, pełen starych drzew i poprzecinany ramionami Liwca. W jego centralnej części stał okazały pałac, wzniesiony pod koniec XVIII wieku przez Aleksandra Ossolińskiego. Już w 1900 roku autor artykułu zwracał uwagę, że budowla znajdowała się w stanie znacznego zaniedbania. Pałac posiadał niegdyś reprezentacyjny portyk, prowadzący do ogromnej sieni zdobionej rzeźbami i malowidłami ściennymi. W chwili powstania tekstu obiekt należał do rodziny Wyszkowskich, która miała trudności z utrzymaniem rozległej rezydencji. Mimo to w niektórych salach zachowały się jeszcze lustra, bogate adamaszkowe obicia oraz malowidła wykonane techniką al fresco, pozwalające wyobrazić sobie dawną świetność pałacu w czasach, gdy przebywali w nim Ossolińscy.
Źródło:
Dodaj komentarz