Na początku września 1934 roku Iłowo, niewielka osada kolejarska położona przy linii Warszawa–Gdańsk, stała się świadkiem uroczystości, o której mówiła cała okolica. Na skraju torów, wśród dźwięku gwizdków parowozów i zapachu smaru, stanął wówczas pomnik Marszałka Józefa Piłsudskiego – dzieło zrodzone z inicjatywy miejscowego Ogniska Kolejowego Przysposobienia Wojskowego (KPW).
Był to czas, gdy Polska wciąż jeszcze uczyła się swojej wolności. Kolejarze – ludzie obowiązku, munduru i dyscypliny – czuli się strażnikami tej wolności w codzienności torów i semaforów. I to właśnie oni, nie czekając na odgórne decyzje, postanowili wznieść w swoim Iłowie monument, który miał być znakiem wdzięczności i wiary w państwo.
Uroczystość w duchu wiary i służby
2 września 1934 roku od wczesnych godzin rannych na dworcu panował niezwykły ruch. Przybyli goście z całego regionu: przedstawiciele wojewody pomorskiego, dowództwa Okręgu Korpusu nr I, Związku Strzeleckiego, Legionu Młodych, Rezerwistów, Sokoła, a także delegacje sąsiednich Ognisk KPW. Z Warszawy przyjechał sekretarz generalny Zarządu Głównego KPW – A. Luciński, a z Chełma Lubelskiego dr Białowiański, reprezentujący tamtejsze środowisko kolejowe.
Kompania honorowa KPW z Iłowa i Mławy ustawiła się na peronie. Orkiestra z Grudziądza zagrała marsz legionowy, gdy prezes okręgu – inż. Getler-Girtler – odbierał raport od prezesa miejscowego Ogniska, Kiszyckiego. Po krótkiej defiladzie pochód przeszedł do kościoła parafialnego. Uroczyste nabożeństwo odprawiono w intencji Ojczyzny i samego Marszałka, który wciąż pozostawał dla wielu nie tylko symbolem, ale niemal świętym opiekunem odrodzonej Polski.
Po mszy uczestnicy wyruszyli w zwartym szyku pod dworzec, gdzie na tle nieba wznosił się nowy pomnik – obelisk o wysokości sześciu metrów. U szczytu widniał orzeł legionowy, poniżej – płaskorzeźba z wizerunkiem Piłsudskiego i napis:
„Wielkiemu Budowniczemu Polski – Kolejowe Przysposobienie Wojskowe w Iłowie”.
Kiedy prezes Getler-Girtler pociągnął za biało-czerwoną wstęgę, a pomnik odsłonił się w całej okazałości, rozległ się dźwięk orkiestry i okrzyki wiwatującego tłumu. Referent kulturalno-oświatowy, dr Eysymontt, przypomniał w przemówieniu o drodze Marszałka – od zesłańca po Naczelnego Wodza. Kiszycki odczytał akt erekcyjny, a starosta dr Twardowski w imieniu wojewody dziękował kolejarzom za „najpiękniejszy pomnik pracy obywatelskiej”.
Po ceremonii uczestnicy przemaszerowali ponownie przed monumentem, składając wieńce, a następnie przenieśli się do kasyna kolejowego, gdzie odbył się obiad na 200 osób. Śpiewano legionowe pieśni, a orkiestra KPW z Grudziądza grała do późnego popołudnia. Dla wielu mieszkańców była to pierwsza tak uroczysta chwila w historii Iłowa – moment, w którym mała osada poczuła się częścią większej wspólnoty, tej, którą Marszałek zbudował z idei i czynu.
Pomnik przetrwał zaledwie kilka lat. Po wybuchu II wojny światowej Niemcy zniszczyli go niemal natychmiast. Miejsce, gdzie wznosił się dumny obelisk, zarosło trawą, a przez następne dziesięciolecia pamięć o nim trwała tylko w opowieściach starszych kolejarzy i na pożółkłych fotografiach w rodzinnych albumach.
2024 – powrót po dziewięćdziesięciu latach
Prawie dziewięć dekad później, w Narodowe Święto Niepodległości 11 listopada 2024 roku, pomnik Marszałka powrócił do Iłowa-Osady. Z inicjatywy Instytutu Pamięci Narodowej, Gminy Iłowo-Osada, Polskich Kolei Państwowych S.A. i mieszkańców, wzniesiono nowy obelisk – wierną rekonstrukcję tego sprzed 1934 roku.
Znów stanął przy torach, tam, gdzie wszystko się zaczęło. Ma tę samą formę – wysoki granitowy słup z orłem legionowym i popiersiem Piłsudskiego. Odtworzono nawet dawny napis, wykonany tą samą czcionką co przed wojną. Podczas uroczystości obecni byli przedstawiciele IPN, samorządu, duchowieństwa, wojska i kolejarzy. Wśród uczestników znaleźli się też potomkowie tych, którzy przed dziewięćdziesięciu laty stali przy pierwszym odsłonięciu.
– Przywracamy pamięć o tamtych ludziach – mówił przedstawiciel IPN. – O kolejarzach, którzy wiedzieli, że Polska to nie tylko granice, ale obowiązek, który trzeba codziennie wypełniać.
Nowy pomnik, podobnie jak jego poprzednik, ma łączyć pokolenia. Dla współczesnych mieszkańców Iłowa to nie tylko hołd dla Marszałka, ale też znak ciągłości – dowód, że historia, choć przerwana wojną, potrafi wrócić na swoje miejsce.
Źródła:
Kolejowe Przysposobienie Wojskowe R. 6, nr 11 (listopad 1934) = nr 63
Uroczyste odsłonięcie pomnika Józefa Piłsudskiego w Iłowie-Osadzie, 11 listopada 2024
Dodaj komentarz