Medal pamiątkowy za wojnę 1918 – 1921

Pamięć o tych, którzy wywalczyli Niepodległość. Bo nie było tak, że w 1918 roku mieliśmy bezpieczne granice.

Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921 został ustanowiony rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 21 września 1928 roku. Jego celem było uhonorowanie wszystkich tych, którzy w latach walk o granice i niepodległość Polski — od listopada 1918 roku do marca 1921 roku — przyczynili się do utrwalenia suwerenności odrodzonej Rzeczypospolitej.

Wojna o granice obejmowała szeroki wachlarz zmagań: walki z Ukraińcami o Lwów i Galicję Wschodnią, powstania wielkopolskie i śląskie, wojnę polsko-bolszewicką, a także działania przeciwko Niemcom i Litwinom. Medal miał więc wymiar nie tylko wojskowy, lecz także symboliczny — był znakiem wdzięczności państwa wobec tych, którzy obronili jego byt w najtrudniejszych latach.

Wygląd i symbolika

Odznaczenie miało średnicę 35 mm i było bite w brązie. Na awersie przedstawiono wizerunek orła w koronie z rozpostartymi skrzydłami oraz daty 1918–1921, a na rewersie umieszczono w wieńcu dębowym napis:

„POLSKA SWEMU OBROŃCY”

Medal noszono na lewej piersi, na wstążce szerokości 37 mm w barwach nawiązujących do Orderu Virtuti Militari — z szarą wstęgą i błękitnymi pasami po bokach. Było to bezpośrednie nawiązanie do tradycji wojskowej i do najwyższego polskiego odznaczenia za męstwo.

Kto mógł otrzymać medal

Prawo do noszenia Medalu Pamiątkowego za Wojnę 1918–1921 przysługiwało wszystkim, którzy uczestniczyli czynnie w walkach o niepodległość w latach 1918–1921 — zarówno żołnierzom Wojska Polskiego, członkom formacji ochotniczych, jak i osobom cywilnym wspierającym wojsko w działaniach bojowych, aprowizacji, łączności i służbie medycznej.

Warunkiem było pełnienie służby co najmniej przez trzy miesiące w jednostkach walczących lub w administracji wojskowej na terenach objętych działaniami wojennymi. W przypadku osób, które zginęły lub zostały ciężko ranne, odznaczenie nadawano pośmiertnie.

Wniosek o przyznanie medalu składano do Ministerstwa Spraw Wojskowych, które po weryfikacji nadawało odznaczenie wraz z imiennym dyplomem.

Utrwalanie pamięci o wojnie

Medal był jednym z pierwszych w II Rzeczypospolitej masowych odznaczeń upamiętniających walki o granice państwa. W latach 30. XX wieku nosiło go kilkaset tysięcy weteranów — zarówno oficerów, jak i zwykłych żołnierzy. Dla wielu z nich był to jedyny widoczny znak uznania za trud wojenny.

Odznaczenie towarzyszyło także licznym uroczystościom patriotycznym. W dziesiątą rocznicę odzyskania niepodległości, w listopadzie 1928 roku, gazety w całej Polsce — m.in. „Ziemia Lubelska” — publikowały jego opis i ilustrację, informując, że medal można zamawiać u uprawnionych producentów mundurowych. Dla ówczesnego społeczeństwa był to symbol dumy z odrodzenia państwa i wyraz jedności pokoleń walczących o wolność.

Znaczenie symboliczne

Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921 nie był orderem bojowym, lecz medalem wdzięczności narodowej. Łączył żołnierzy frontowych, uczestników powstań, członków Straży Obywatelskich i ochotników z całego kraju. Stanowił pomost między elitą wojskową a społeczeństwem, które wspierało walkę o granice.

Dziś, niemal sto lat później, medal ten jest nie tylko kolekcjonerską pamiątką, ale i ważnym świadectwem pamięci historycznej. Wspomina czasy, gdy nowo odrodzona Polska musiała bronić się z bronią w ręku i gdy tysiące ochotników, często bez munduru, ruszało w pole, by utrwalić niepodległość odzyskaną po 123 latach zaborów.

Dane techniczne odznaczenia

• Nazwa: Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921
• Ustanowienie: 21 września 1928 r. (Rozporządzenie Rady Ministrów)
• Projekt: Jan Raszka (według wzoru Ministerstwa Spraw Wojskowych)
• Materiał: brąz
• Średnica: 35 mm
• Wstążka: szara z błękitnymi pasami przy krawędziach
• Napis rewersu: „POLSKA SWEMU OBROŃCY”
• Okres nadawania: 1928–1939

Źródła:

• Ziemia Lubelska, nr 313, 12 listopada 1928 r. – WBP BC