Letni dworzec (dwór) w Choroszczy

Letni dworzec w Choroszczy to jedno z najbardziej charakterystycznych miejsc związanych z Janem Klemensem Branickim – hetmanem wielkim koronnym, kasztelanem krakowskim i potomkiem Stefana Czarnieckiego. Branicki, który w XVIII wieku uczynił z Białegostoku swoją główną rezydencję i „Podlaski Wersal”, potrzebował również spokojniejszego, wiejskiego miejsca na lato. Wybrał więc Choroszcz – miejscowość oddaloną o półtorej mili od Białegostoku, położoną nad Narwią, z dominikańskim kościołem i klasztorem.

Tam powstał letni dworzec: murowany, piętrowy pałac, dwa pawilony i dwie oficyny rozstawione symetrycznie przy dużym dziedzińcu. Całość otaczał kanał przypominający fosę, którego przedłużenie wiodło przez ogród i park – ulubione miejsce odpoczynku i zabaw. Aranżacją ogrodów zajmowała się żona hetmana, siostra króla Stanisława Augusta, znana jako „pani Krakowska”.

Dwór w Choroszczy był nie tylko miejscem letniego wypoczynku, ale też pracy i politycznych narad. Branicki prowadził tam rozległą korespondencję, zarządzał dobrami i przyjmował gości – od magnatów po samego króla. Wieczorami park rozświetlały setki lampionów i świateł odbijających się w wodach kanału, a po stawach pływały łodzie z muzyką. Wspomnienia tych świetnych czasów przetrwały długo w ludowej pamięci – chłopi z okolicznych wsi opowiadali, jak w dzieciństwie podglądali zabawy i fajerwerki w ogrodach Branickiego.

Po śmierci hetmana w 1771 roku Choroszcz przeszła w ręce Potockich, potem Tadeusza Mostowskiego, a w XIX wieku w ręce przemysłowców Moesów, którzy zbudowali tam wielką fabrykę kortów. Wtedy też dworzec zaczął się zmieniać – kanał został częściowo zasypany, a rezydencja przystosowana do nowych funkcji. Mimo to do późnych czasów zachowały się jeszcze ślady dawnej świetności – ozdobne obicia, malowidła i posągi.

Letni dworzec w Choroszczy stał się symbolem magnackiej świetności Branickiego, ale też przykładem przemian Podlasia: od siedziby hetmańskiej, przez posiadłość ministerialną, aż po ośrodek przemysłowy XIX wieku. Dziś to miejsce pamiętane jest jako ważny element dziedzictwa kulturowego regionu, świadectwo epoki, w której Białystok i jego okolice stały się jednym z centrów życia politycznego i towarzyskiego Rzeczypospolitej.

Źródło:

Kłosy : czasopismo illustrowane, tygodniowe 1874, t. 19, nr 476 (13 sierpnia)